Index pagina
Geschiedenis
Ook leuke sites
Zeg het anders priveWij kunnen er helaas ook niets aan doen!
 





 

 

09/22/2013: "GEOGRAFIE EN ANARCHIE"

OmslagPel (45k image)

Is geografie een ‘neutrale’ wetenschap? Anton Constandse zou reageren met: ‘In niets neutraal’. En zo is het ook. Zo bestaat er een nationalistische, imperialistische geografie en ook een libertaire geografie. Daarover meer in het boek van Philippe Pelletier.

Klik op meer.


Het aardoppervlak, de natuurlijke omgeving, het mensen–, dieren– en plantenleven, maar ook de cultuur, dat alles wordt al eeuwen in kaart gebracht. Oude cartografie en gravures vertonen daarvan vaak sprekende beelden. Hoe men dat in kaart en beeld brengen doet, hangt veelal af van de wetenschappelijke stand van zaken in de tijd. De redenen waarom men begint aan die activiteit, het in kaart brengen, kunnen sterk van elkaar verschillen.

Is de ruimte te exploiteren? Hoe staat het met de mogelijkheid van handel, industrie en verkeer, welke logistieke problemen zullen zich voordoen? Het zijn vragen die ondermeer sporen met imperialistische doelstellingen. Het zijn geografen die zich laten inhuren of die hun diensten aanbieden om die vragen te beantwoorden. In de negentiende eeuw dragen de genoemde doelstellingen in imperialistische naties als Engeland, Frankrijk en Duitsland bij aan de ontwikkeling van een nationalistische geografie.

Niet elke geograaf, net zo min als elke econoom, socioloog of jurist, is bereid zich in dienst te stellen van de ontwikkeling of toepassing van nationalistische, imperialistisch doelstellingen. De afwijzing ervan hangt samen met het verschil in ideologische invalshoek, die wordt gekozen. Die invalshoek bepaalt tegelijk de manier van wetenschapsbeoefening. Omdat hier de denkbeelden van de Franse geograaf Elisée Reclus (1830-1905) centraal zullen staan, is het niet vreemd om als ideologische invalshoek, de anarchie te nemen.

Anarchie verwijst naar een toestand van orde zonder opgelegde regering en zonder opgelegde regels. Het gaat dus over orde, die een zelf gekozen of vrij aanvaarde structurering kent. De vraag is nu: wat is het mogelijke verband tussen geografie en anarchie? Die vraag wordt aan de orde gesteld door de Franse sociaal geograaf Philippe Pelletier en uitvoerig door hem in zijn onlangs verschenen boek Géographie et anarchie. Reclus, Kropotkine, Metchnikoff et d’autres beantwoord.

De auteur is, naast docent geografie aan een van de universiteiten in Lyon, actief in de anarchistische beweging. Hij publiceert regelmatig over beide onderwerpen.

PELLETIER Philippe, Géography et anarchie, Reclus, Kropotkine, Metchnikoff et d’autres, Éditions du Monde libertaire & Éditions libertaires, Paris, 2013, 632 blz., prijs 24 euro.

7 Reacties


Aanvulling
Het omvangrijke boek van Pelletier besprak ik uitvoerig op de site ‘Libertaire orde’; zie:

http://libertaireorde.wordpress.com/2013/09/22/geografie-en-anarchie-een-libertaire-maatschappijordening-als-inzet/

zei: Thom op 22/09/2013 om: 11:38u

Beste Thom,

Hartelijk dank voor je degelijke bespreking en die op de site van Libertaire orde. Iris bereidt een uitgave voor over Reclus.Nav je bespreking vroeg ik mij het volgende af. Wat is toch de seriele dialectiek? Bakoenin blies de deterministische hegeliaanse en marxistische dialectiek op door door het accent te leggen op de antithese en de synthese te verwerpen. Wat bedoelt de seriele dialectiek met het labiele evenwicht tussen oorlog en vrede? Een ander punt is dat Kropotkin de empathie als grondbeginsel van de anarchistische moraal aan Darwin ontleende naar eigen zeggen.Darwin steunde trouwens het protest tegen de doodstraf van Reclus wegens zijn aandeel in de Commune. Hiervan kan Frans de Waal trouwens mijn inziens een voorbeeld aan nemen die in " De Aap in ons" Kropotkin wel terloops noemt,hem te optimistisch vindt, terwijl zijn gedachtengoed wel heel sterk lijkt op die van Kropotkin.

zei: dick gevers op 24/09/2013 om: 22:20u

Beste Dick,

Wat de seriële dialectiek is, betreft een vraag die ik niet kan beantwoorden. Hoe die gedacht wordt te werken kan ik wel uitleggen (en legde ik ook in mijn uitgebreide bespreking op ‘Libertaire orde’ – wellicht onvoldoende – uit).

Proudhon kon in zijn manier van kijken en denken niet anders dan spanningsvelden onderkennen. Daarmee blies ook hij de Hegeliaanse dialectiek op. Tussen vrijheid (ene pool) en gerechtigheid (andere pool) is geen synthese mogelijk zonder het ene (de vrijheid) of het andere (gerechtigheid) tot nul te reduceren.

Naar mijn idee kan je hier ook spreken over ‘bipolair denken’ (de staatsrechtjurist S.W. Couwenberg heeft er zijn levenswerk van gemaakt: bipolair denken met betrekking tot de ontwikkeling van de staat; hij zou zich daarbij nooit op Proudhon beroepen, voor zover mij dat nog bijstaat).

Oorlog en vrede? Proudhon lijkt mij niet instaat om in termen van eeuwige vrede te denken. Vermoedelijk zou hij dan denken aan het kerkhof, daar rust ‘eeuwige vrede’. Dus er zal steeds ook strijd zijn. Betekent dit dan, dat we elkaar maar moeten uitmoorden? Nee, natuurlijk niet. Dus wordt het zoeken naar: niet uitmoorden / ontwijken van de rust van het kerkhof. En omdat de spanning blijft, is er sprake van een niet stabiel evenwicht: fietsen is ook iets van voortgaan en telkens bijsturen om het evenwicht te bewaren (alleen wielerkunstenaars volbrengen een ‘surplace’: evenwicht vinden in stilstand).

Op deze manier kijk ik tegen de problematiek van jouw vraagstelling aan, maar je zult het niet als een voldoende antwoord erkennen. Toch hoop ik dat je er een beetje mee vooruit kan.

zei: Thom op 24/09/2013 om: 23:34u

In tegenstelling tot de jaren 1970, weet ik weet dat anarchisten zich tegenwoordig niet zo snel laten verleiden tot een uitwisseling van visies. Er leven onder hen gedachten en, misschien omdat ze die beschouwen als hun persoonlijk ‘eigendom’, maar die stellen ze bijna nooit te discussie. Desondanks hoop ik dat onderstaande bijdrage niet alleen geplaatst wordt, maar toch enige reactie zal oproepen onder de lezers van de website.

Uit eigen ervaring is het mij bekend dat het anarchisme altijd naarstig op zoek is naar een of andere anarchistische vorm van wetenschap. Tegen de achtergrond van de economische crisis zou een anarchistische economische wetenschap, die de raadselen ervan kan verklaren, de anarchisten bijvoorbeeld heel welkom zijn. Maar in dit geval gaat het over een anarchistische geografie, naar aanleiding van de verschijning van een boek van de geograaf Philippe Pelletier “Géographie et anarchie. Reclus, Kropotkine, Metchnikoff et d’autre” .

Ik ben me er heel goed van bewust dat er staten zijn die de wetenschap ‘inzetten’ voor hun eigen onmiddellijke belangen. De twee bekendste voorbeelden zijn het Pentagon in de Verenigde Staten en het Stalinisme in de voormalige Sovjet-Unie. Maar het is niet en zal nooit de bedoeling zijn om wetenschap tot verlengstuk van een of andere ideologie te maken: noch die van het stalinisme, noch die van het neo-liberalisme. Maar ook niet een verlengstuk van de democratie of die van het anarchisme. Want wetenschap is een wijze van kennisvergaring, die zich kenmerkt door een wijze van onderzoek, die onafhankelijk van welke ideologie dan ook.

Nu schrijven De Vrije en Libertaire Orde, waarvan De Vrije de inleiding heeft overgenomen, op 22 september op hun website: “Niet elke geograaf, net zo min als elke econoom, socioloog of jurist, is bereid zich in dienst te stellen van de ontwikkeling of toepassing van nationalistische, imperialistische doelstellingen.De afwijzing ervan hangt samen met het verschil in ideologische invalshoek, die wordt gekozen. Het is helemaal correct gesteld dat niet elke wetenschapper bereid is om zich in dienst te stellen van nationalistische of imperialistische politieke doeleinden en dat dit samenhangt met de ideologische invalshoek die gekozen wordt.

Maar de inleiding van de Vrije gaat de mist in als ze beweert die invalshoek “tegelijk de manier van wetenschapsbeoefening bepaalt”. Einstein en Curie stonden niet op hetzelfde politieke standpunt.Maar betekende dit ook dat er tussen beiden een fundamenteel verschil in wetenschapsbeoefening bestond? Morgan (antropologie) en Darwin stonden niet op hetzelfde politieke standpunt, maar betekent dit dat ze beiden van een andere wijze van wetenschapsbeoefening bedienden? Geenszins, als er ergens al een verschil was, dan was dat niet op het vlak van hun methode van onderzoek.

Pannekoek schreef een hele interessante bijdrage over het Darwinisme, maar daarmee was hij nog geen wetenschapper op het vlak van de evolutie van de mensheid geworden. Geenszins. Pannekoek was sterrekundige en zijn wetenschappelijke kunde lag op dat vlak (zie zijn boek: Wonderbouw der Wereld)
Kropotkin’s bijdragen zoals “Wederzijds Dienstbetoon” en “De verovering van het Brood” (1) waren niet op de eerste plaats geschreven als wetenschapper, maar een anarchist, een ideoloog, die probeerde om de resultaten van de wetenschap te gebruiken om te bewijzen dat het anarchisme de enige moegelijke nieuwe maatschappijvorm was. Kropotkin had wiskunde gestudeerd en had zich, net als Eliséé Reclus verdiept in geografie.

Door wetenschapsbeoefenining ondergeschikt te maken aan een ideologie (of dit nu gebeurt uit naam van de democratie, anarchisme of anti-nationalisme is, maakt niet uit) wordt de wetenschap gekortwiekt. Een van de essentiële kenmerken van de wetenschap is een vrije uitwisseling van de methode, de resultaten, de uitgangspunten, de gebruikte feiten. Door de wetenschap in een ideologisch kader te zetten wordt die vrije uitwisseling in een ernstig beperkt, waardoor de mogelijke resultaten van onderzoek drastisch worden gereduceerd.

Een voorbeeld hiervan wordt uitgedrukt in de volgende passage op de website van Libertaire Orde: “De inhoud van een functionele omschrijving kan worden geïnstrumentaliseerd. In de loop van de tijd is dat ook geschied met de geografie, zo schetst Pelletier uitvoerig. Het is ook precies wat de geografen onder de anarchisten hebben gedaan. Zij hebben de, dat wil zeggen hun, geografie geïnstrumentaliseerd door de anarchie er in tot uitdrukking te brengen.” Dit betekent niets anders dan dat het geografisch onderzoek wordt zodanig ingeperkt dat het past in het straatje van de anarchistische ideologie.

Wetenschap kan enkel daar ontluiken waar er een capaciteit en bereidheid leeft om het bestaan van twijfel en onzekerheid te aanvaarden. In tegenstelling tot de autoriteit van religie en van traditie, is de waarheid van de wetenschap niet absoluut maar relatief. Er ontstaat aldus niet alleen de mogelijkheid maar ook de noodzaak tot een uitwisseling van meningen. Zo legde Socates de theoretische grondslag voor alle wetenschap en alle collectieve verheldering: de erkenning dat het startpunt van de kennis berust in de bewustwording, m.a.w in het opzij zetten van vooroordelen. Dit de weg vrij voor wat wezenlijk is voor de wetenschap: het zoeken (onderzoek). Lessing: De mens vindt zijn werkelijke waarde niet in het hebben de waarheid, maar in het vinden van de waarheid.

Wat bereft Elisée Reclus: hoewel hij in eerste instantie theologie studeerde, mag ik aannemen dat hij voldoende wetenschappelijk geschoold was om zich geograaf te kunnen noemen. Overigens had een van zijn broers ook geografie gestudeerd. Ik heb niet voldoende van hem gelezen, maar het is heel goed mogelijk dat hij serieuze wetenschappelijke bijdragen heeft geleverd aan de geografische wetenschap. Maar dat maakt hem nog niet onmiddellijk tot iemand die zijn wetenschappelijke onderzoek en publicaties op een bepaald moment ook niet ondergeschikt gemaakt heeft aan de anarchistische ideologie.

Want als er op de website van Libertaire Orde geschreven wordt dat men met betrekking tot“het overkoepelende leerstuk van de reclusiaanse geografie (…) met sociabiliteit, of met wederkerig dienstbetoon (…) een aardig eind in de richting komen kan”, dan gaan er toch allerlei vragen bij me rijzen. Want wederkerig dienstbetoon is een term die ontwikkeld is door Kropotkin en die eigenlijk een ideologisch uitdrukking vormt van de warenruil onder kapitalistische voorwaarden. Met andere woorden: als jij mij iets geeft, dan geef ik jou iets anders ervoor terug.

Wat hier naar voren geschoven wordt als de basis van de wetenshap van Elisée Reclus staat in schril contrast tot het wezen van de menselijke natuur (dat verschijnt als je hem theoretisch losmaakt van de historische omstandigheden, waarin hij verkeert). Want het wezen van de menselijke natuur is sociaal en bestaat bij de gratie van het collectief, waar hij deel van uitmaakt. En altruïsme (onbaatzuchtigheid), een daad in dienst van het geheel (commune, gemeenschap, of wat voor naam je er ook aan wil geven) maakt daar een onlosmakelijk onderdeel van uit. De opoffering van de eigen belangen ten gunste van het belang van de gemeenschap, heeft de menselijke natuur gekenmerkt vanaf het allereerste moment dat hij zich losmaakte uit het dierenrijk.

zei: arjan de goede op 08/10/2013 om: 23:26u

Beste Arjan de Goede,
Dank voor je heldere uiteenzetting omtrent de wijze waarop je het wetenschapsbedrijf ziet functioneren. Vermoedelijk liggen de standpunt niet zo heel ver uit elkaar. Daarvoor moeten we het wel met elkaar eens kunnen worden over het feit dat (1) een zogenaamde ‘waardevrije’ wetenschap een onmogelijk opgave is en dat (2) een ‘personal touch’ onvermijdelijk is. Juist daarom is voor het wetenschapsbedrijf de intersubjectieve acceptatie nodig is (en meer; zie Libertaire orde).

Is het voor een wetenschapper onmogelijk om dat te bereiken, dan komt hij wel heel eg alleen te staan. Hij vindt geen gehoor… En over het wetenschapsbedrijf is op Libertaire orde wel meer gezegd dan je doet voorkomen, bijvoorbeeld over het aansluiten bij een aantal inzichten van Paul Feyerabend.

Nog een enkele opmerking over je visie op Kropotkin. Die visie (warenruil onder kapitalistische voorwaarden) lijkt me meer passen op de denkbeelden van Proudhon. Het wederkerig dienstbetoon is door Kropotkin nu juist uitgewerkt in de sfeer van de ‘don’, de gift, zoals dat later bij de Franse antropoloog Mauss aan de orde is. Kropotkin’s visie vindt heden zijn bevestiging in hetgeen de evolutionair psycholoog Mark van Vugt verdedigt en sluit aan bij wat jij aan het slot van je reactie opmerkt.
Thom Holterman

zei: Thom op 09/10/2013 om: 22:52u

Ik waardeer het dat je op mijn inzending gereageerd hebt. Het is niet mijn bedoeling de discussie over dit onderwerp eindeloos voort te zetten op deze website. Maar toch wilde ik nog even laten weten dat ik je reactie hebt gelezen.

Ik ben het eens dat waardevrije wetenschap niet bestaat (niet kan bestaan).
In de beoefening van de wetenschap is een personal touch is onvermijdelijk.

Ik kan ook meegaan met je bewering dat een wetenschapper boven het subjectieve moment uit moet kunnen stijgen. Ik ken hem niet, maar ik kan begrijpen dat je daarvoor teruggrijp naar de visie van Helmut Schreiner:
• het vereiste van intersubjectieve reconstrueerbaarheid, en
• het vereiste van intersubjectieve accepteerbaarheid.

Ondanks het feit dat hij zich een anarchist noemt, is de visie van van Feyerabend in vergelijking met bovenstaande vereisten van Helmut Schreiner een stap terug. Hij heeft namelijk de (is dat een anarchistische ???) neiging om iedere methode overboord te gooien.

“Feyerabend betoogde dat er geen 'wetenschappelijke methode’ bestaat die de consensusvorming binnen de wetenschap in rationele banen kan leiden. De belangrijkste keuzes in de wetenschap komen niet tot stand op basis van rationele argumenten. Tussen beoefenaren van wetenschap die niet hetzelfde gezichtspunt delen, heersen fundamentele communicatieproblemen. De wetenschappelijke stellingen die men betrekt, zijn incommensurabel. Niet 'waarheid', maar 'macht' geeft de doorslag.”( Gerard de Vries, hoogleraar wetenschapsfilosofie)

Bovendien zijn meeste van de ideeën van Feyerabend niet zo nieuw. Ze grijpen voor een groot deel terug op wat Friedrich Nietzsche al eens heeft ontwikkeld. Een kernpunt in Nietzsches filosofie was zijn grondige afkeer van welke autoritaire waarheid, omdat hij het resultaat van ieder wetenschappelijk onderzoek in een bepaalde discipline begreep (en dat is ook wat de burgerlijke ideologie verdedigt) als uitdrukking van de absolutie waarheid. Vandaar dat hij ook (net als Feyerabend later) hard ten strijde trok tegen de wetenschap.

Over Proudhon, Elisée Reclus, Proudhon, wederzijds dienstbetoon en ergelijking met de warenruil onder kapitalistische voorwaarden zou ik een andere keer nog eens terug willen komen.

zei: arjan de goede op 11/10/2013 om: 22:57u

Ik ga erin mee om het idee van een ‘autoritaire waarheid’ als kernobject en als rijp voor verwerping / bestrijding te nemen. Voor mij mogen de wortels ervan al bij Nietzche liggen. Het ‘anything goes’ van Feyerabend vind ik een mooi uitgangspunt om de weg vrij te laten voor een ieder, om te opperen wat hij nodig acht bij ‘waarheidsvinding’. Het is een open constructie en daar ligt het ‘anarchistische’ uitgangspunt. Ook ik stelde de gedachte-uitwisseling op prijs.

zei: Thom op 12/10/2013 om: 18:34u


Powered by Greymatter