Index pagina
Geschiedenis
Ook leuke sites
Zeg het anders priveWij kunnen er helaas ook niets aan doen!
 





 

 

12/06/2011: "VRIJHEID MAAR WELK?"

couv27 (30k image)
Vrijheden. Ze zijn er in allerlei varianten. Wie ze combineert met ‘gelijkheid’ in materiële zin ziet meteen het verschil tussen de liberale en de libertaire variant.
Klik op meer.

Vrijheid is een ‘containerbegrip’. Het is dus onmogelijk het begrip in een sluitende omschrijving te vatten. Afhankelijk van politieke voorkeuren en vooroordelen zal men een keuze bepalen welke elementen er toe doen om te duiden waaraan men denkt bij ‘vrijheid’. De betogen daaromtrent kunnen een hoge graad van ingewikkeldheid hebben. Het lijkt me dan ook dat de inzichtelijkheid van die betogen ermee gediend is, te weten welke politieke ‘oriëntatie’ een auteur kiest om over vrijheid te spreken.

De auteurs die in het jongste nummer van het Franse studieuze anarchistische tijdschrift 'Réfractions' (nr. 27, herfst 2011) schrijven, laten hun voorkeur blijken. Het is niet verwonderlijk te vernemen dat hun oriëntatie een libertaire is. Zij geven hun visie op het onderwerp getiteld ‘Vrij. Maar welke vrijheid?’. Een aantal van hun artikelen vormt het ‘dossier’ onder die titel.

De auteurs hebben tot doel het onderscheid te markeren tussen de liberale vrijheidsgedachte en de libertaire of anarchistische gedachte over vrijheid. De aandacht voor dit onderwerp wordt niet alleen ingegeven door de actualiteit van de worsteling tot vrijheid in de Arabische wereld. Een andere reden is dat meer dan eens de raakvlakken tussen het liberale en het libertaire gedachtegoed worden aangekaart als het over vrijheid gaat.

Die raakvlakken zijn er. Maar in de kern zit een ‘springend punt’. Juist dat leidt tot het principieel uiteenlopen van de beide politieke denkrichtingen. De markering ervan is te vinden in het idee van de materiële ‘gelijkheid’. De hantering daarvan leidt tot de afwijzing van de private eigendom als het middel tot hiërarchiering van de samenleving, te herkennen in allerlei onder/bovenschikkingsrelaties. Die afwijzing ligt verankerd in de libertaire oriëntatie. Het tegengestelde vindt men in de liberale oriëntatie.

Een en ander komt aan de orde in de artikelenreeks die het ‘dossier’ vormt. Het is geen lichte kost. De vraag is dan ook of men ingewikkelde betogen nodig heeft om duidelijk te maken waarom het in de kern gaan? Neen. De klassieke anarchist Michael Bakoenin (1814-1876) heeft anderhalve eeuw geleden daarover al klare taal geschreven. Zijn uitgangspunt en zijn manier van betogen is nog zeer bruikbaar. Maar zoals het steeds in politieke discussies gaat: je moet wel het uitgangspunt delen. Hanteer een ander uitgangspunt en er worden verschillen zichtbaar. Waar draait het bij Bakoenin om?

Hij huldigt als vooronderstelling: de menselijke beschaving is product van de samenleving. Een abstracte individuele vrijheid bestaat niet. Men kan vrijheid slechts begrijpen in relatie tot andere mensen. Een mens wordt geboren in een samenleving en ontwikkelt zijn / haar persoonlijkheid en zijn / haar vrijheid daarin. Dat leidt tot een permanent emancipatiestreven.

De libertaire oriëntatie op vrijheid begint dus bij de onvermijdelijke binding van de mens aan de sociale omgeving, die voor een ieder uitmondt in een worsteling tot bevrijding ervan. Deze zienswijze bepaalt bijvoorbeeld libertair ingestelde onderwijs: het ONT-wikkelen tot vrije persoonlijkheid. Een mens is dus niet eerst vrij (bij geboorte) om daarna onder dwang tot ‘onderworpene’ te worden gekneed, zoals dit in het liberalisme wordt gedacht en tot heden onder dwang van de neoliberale maatschappelijk context in de praktijk wordt gebracht.

Dit laatste is het effect van de vooronderstelling van het liberalisme, legt Bakoenin uit. In die opvatting gaat men uit gaat van een abstracte vrijheid (la liberté originaire, absolute). Dit is de natuurlijke staat waarin de mens wordt geboren. Voor het in gareel krijgen en houden van die vrijheid is een staat nodig (de mens immers de mens een wolf…leren liberalen van Hobbes). De macht van die staat moet echter worden ‘beheerst’ om te voorkomen dat die alle vrijheid opslokt. Dit levert de liberale oriëntatie op vrijheid op, lopend van absolute vrijheid (natuurlijk staat) tot overheersing (staatsingrijpen). Dit is in het gangbare onderwijs terug te vinden: disciplinering ten behoeve van de inpassing in de sociaaleconomische behoeften van de maatschappij. Het onderwijs wikkelt dus IN.

Nu moeten we niet vergeten dat het bij het hanteren van vooronderstellingen om keuzes gaat. Men kiest de vooronderstelling om een bepaalde reden. Die reden hangt in dit geval samen met het ‘klassenbelang’ dat men wenst te verdedigen. In de tijd van auteurs als Thomas Hobbes (1588-1679) en John Locke (1632-1704), op wie liberalen zich graag beroepen, sprak men nog niet over ‘klassenbelang’. Maar men hechtte het verschil tussen mensen in die tijd (maar ook daarvoor al) wel aan het feit of zij wel dan niet vermogen (grondbezit met name) bezaten.

De discussie daarover vond plaats in termen van ‘eigendom’, vertaald in het idee dat het een absoluut beschikkingsrecht opleverde. Dit pakt uit in het bestaan van verschillende ‘klassen’ (bezitters / bezitlozen) en ‘hiërarchiseert’ meteen de samenleving naar die tweedeling. Alle ‘verhalen’ daarover, zoals die in het kader van het liberalisme worden geproduceerd, zijn legitimatie-verhalen. Daar tegenover staan de libertaire verhalen, die zich als ‘subversieve verhalen’ kenmerken.

De liberale oriëntatie sluit de vrijheidsgedachte op in de legitimatie-verhalen over de noodzaak van de staat. Die oriëntatie is daarmee onlosmakelijk verbonden met het beschermen van de eigendom en met het beschermen van de bezittende klasse. Over de omvang van de staat valt dan nog te discussiëren (denk aan de ‘minimal state’ gedachte van R. Nozick (1938-2002)).

Het politieke liberalisme kent dus een ‘ambivalente’ houding met betrekking tot de staat: het bestaan ervan is goed voor de bescherming van de eigendom, maar zijn almacht moet wel worden ingeperkt. Wanneer gezegd wordt dat het anarchisme en liberalisme raakvlakken vertonen, dan gaat het om zaken die met het laatste (inperken staatsmacht) samenhangen. Beide visies lopen echter sterk uit elkaar als het om het eerste punt, de eigendom(s verhoudingen; eigendom van de productiemiddelen) gaat.

Dan wordt duidelijk dat de anarchistische, libertaire oriëntatie zich op de bevrijding van de niet-bezitters richt (voorheen geheten ‘arbeidersklasse’). Wat men er ook verder in ingewikkelde betogen bijhaalt, steeds vormen de visies op de eigendomsverhoudingen het springende punt. Het is dan ook de kunst om door de ingewikkeldheid heen te kijken om te zien welk type ‘legitimatie-verhaal’ de auteur aan het voorschotelen is.

In het onderhavige nummer van Réfractions komt men meer tegen dan de teksten in het dossier. Maar door de kundige opzet van dit nummer staan de overige teksten ook in het teken van de vraag over welke vrijheid we eigenlijk spreken. De lezer vindt dat zelfs terug in de opgenomen boekbesprekingen. Zo handelen sommige besproken teksten over ‘democratie’. Waar het dan over de liberale oriëntatie gaat, vindt men die terug in het ‘verwerken’ van democratie, dat wil zeggen in het ‘neutraliseren’ ervan. Dat geschiedt door middel van ‘parlementarisme’, ten onrecht steeds als ‘democratie’ opgediend, zo wordt uitgelegd.

Anarchisten zullen, gelet op hun oriëntatie, voor ‘democratie’ verwijzen naar directe democratie. Dit vindt men bijvoorbeeld terug in ‘participatiedemocratie’. Waar men die toepast leidt dit nog niet direct tot een probleemloze besluitvorming. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de in Réfractions opgenomen bijdrage van Simon Luck en Irène Pereira getiteld ‘Beraadslaging en politieke vrijheid in anarchistische organisaties’.

Hoewel geconcentreerd op het vraagstuk van de liberale en libertaire oriëntatie op vrijheid, is er toch een gevarieerd nummer afgeleverd.

RÉFRACTIONS, recherches et expressions anarchistes, nr. 27, herfst 2011, 164 blz., 15 euro (zie: http://refractions.plusloin.org/ ).

1 Reactie


AANVULLING

Het tijdschrift ‘Réfractions’ heb ik ook besproken op de AS. Een punt is daarin wat nader toegelicht en ik voegde enkele titels toe die uitnodigen tot verder lezen. Zie:

http://tijdschriftdeas.wordpress.com/2011/12/06/vrijheid-de-liberale-en-de-anarchistische-orientatie/

zei: Thom op 06/12/2011 om: 17:04u


Powered by Greymatter