Index pagina
Geschiedenis
Ook leuke sites
Zeg het anders priveWij kunnen er helaas ook niets aan doen!
 





 

 

06/15/2011: "HARTSTOCHT, REDE EN OVERLEG"

ELSTAR (78k image)

‘Hartstochten, redeneringen en overleg’. Is dat niet een wat merkwaardige boektitel om het denken van de socioloog en politicoloog John Elster mee samen te vatten?

Klik op meer.


Het boek over het denken van John Elster (1940) van de Canadezen Benoît Dubreuil en Christian Nadeau, respectievelijk onderzoeker en docent aan de Universiteit van Québec (Montréal, Canada), laat zien hoe zich dat rond de genoemde begrippen ophoudt. Hoewel dat interessant genoeg is om daar meer over te vertellen, beperk ik me tot een enkel punt.

Het werk van Elster concentreert zich op de (vermeende) rationaliteit van het handelen van mensen. Daarbij is hij geïnteresseerd in de verschijnselen (passies, hartstochten, etc) die ons van die zo geroemde rationaliteit afleiden. Sinds 2005 is hij in dat onderwerp hoogleraar aan het College de France (Parijs), waar hij de leerstoel ‘Rationaliteit en sociale wetenschappen’ bezet. Het boek van de twee Canadese auteurs verschaft schematisch de belangrijkste concepten en argumenten van Elster op dit punt.

De achtergrond van het denken over rationaliteit wordt gevormd door wat heet het ‘methodisch individualisme’, dat in de jaren vijftig en zestig in de USA tot ontwikkeling is gekomen. Dat individualisme doordrenkt de economie, politicologie en sociologie met de theorie van de rationele keuze en de speltheorie. Dit levert een uitwerking op waarbij het sociale gedrag wordt verklaard als een resultante van alle handelingen tezamen van separate individuen.

Sociaal gedrag wordt dus gezien als een optelsom van het gedrag van individuen. En als je zo ieder zijn / haar eigen, individuele gang laat gaan, leidt dat tot collectieve schade (denk aan de milieuproblematiek). Het vrije handelen van rationele individuen wordt namelijk geacht alleen gericht te zijn op het maximeren van eigen belang. Het resultaat van het vrije handelen van rationele individuen is daarmee tweeledig: hun eigen belang is gemaximaliseerd, maar het collectieve belang is aangetast. Is het gedrag van individuen dus wel zo ‘rationeel’?

Om het gedrag van individuen te kunnen identificeren moet je ook hun ‘geloof’ in iets, hun verlangens, hun intenties kennen, die dat gedrag mede sturen. Dit levert bij Elster op dat hij wel uitgaat van het methodisch individualisme, maar dat hij niet de theorie van de rationele keuze verdedigt. Zijn werk is dan ook vooral te zien als een bijdrage om de beperktheid van de idee van de ‘rationele keuze’ aan het licht te brengen. Wat hij daarbij doet is een hoeveelheid ‘irrationalisme’ categoriseren om dat op het rationalisme los te laten.

Een voorbeeld maakt duidelijk waarmee hij bezig is. Stel dat iemand besloten heeft tot de aanschaf van een automobiel. De beslissing moet tot de best mogelijke keuze leiden: het moet het vervoermiddel zijn dat het best beantwoordt aan wat nodig wordt gevonden. Dit is een uiterst moeilijke opdracht, want men moet daarbij veel automobielen vergelijken die op onderdelen van elkaar verschillen (de prijs, het brandstofgebruik, het comfort, de elegantie, de betrouwbaarheid, etc). Indien de persoon een zwakke voorkeur heeft voor het ene model eerder dan voor een ander model, dan komt het verlangen om de best mogelijke keuze te maken daardoor onder druk te staan. Wat die persoon dan gaat doen is zoeken naar aanvullende redenen om juist dat model te kiezen, dat niet voldoet aan de kwalificatie ‘best mogelijk koop’, terwijl dat model wel voorhanden is. De rationaliteit is gepasseerd door een of meer irrationele overwegingen.

Elster beperkt zich niet tot individuele personen, ook regeringen moeten er aan geloven: die handelen net zo irrationeel als gewone burgers! Zo verwijst hij voor Frankrijk naar de beslissingen van de regering rond het project van de Concorde (vliegtuigindustrie).

In Nederland speelt het zelfde in de beslissingenreeks rond de deelname aan de ontwikkeling en productie van het gevechtsvliegtuig ‘Joint Strike Fighter’, welke beslissingenreeks door irrationaliteit wordt beheerst (om maar over de immoraliteit van het produceren van oorlogstuig te zwijgen).

Die irrationaliteit bestaat met name daaruit, dat wordt uitgegaan van cijfers op gissingen gebaseerd (‘doe eens een slag?’). Het nemen van beslissingen in dit soort affaires verloopt niet anders dan zoals veel mensen op vakantie gaan. ‘Gezinnen weten niet wat vakantie kost’, kopt de Volkskrant van 14 juni 2011 (Internetversie): pas achteraf weten zij hoeveel hun vakantie in totaal heeft gekost.

Het zelfde kan worden gezegd over de beslissing van de regering Balkenende IV (de Balkenende die nu hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam is en mede toekomstige beleidsambtenaren opleidt…) over de Nederlandse kandidatuur (met België) voor de wereldkampioenschappen voetbal: de beslissing bleek gebaseerd op luchtfietsen ten behoeve van verwerving van prestige. En dat moet een land regeren…

De Canadese auteurs hebben in een overzichtelijke tekst van beperkte omvang een algemene samenvatting van het denken van Elster gemaakt. Ik pikte daar de kers van de ‘irrationaliteit’ uit. Het ergert me namelijk mateloos te vernemen dat ‘gewone mensen’ maar wat doen en dat regeringen, maar ook ‘captains of industry’ en andere ‘grote jongens’ (soms ook ‘meisjes’) rationeel beslissingen nemen. ‘Forget it !’.

DUBREUIL B. et CHR. NADEAU, Elster, Passions, raisons et délibération, uitgegeven door Michalon Éditions, Paris, 2011, 118 blz., prijs, 10 euro.

1 Reactie


AANVULLING

Op de site van De AS bespreek ik het zelfde boek. Daar voeg ik er een subversieve overweging aan toe en verwijs ter aanvulling nog naar enkele andere titels. Zie:

http://tijdschriftdeas.wordpress.com/2011/06/15/rationeel-ogende-beslissingsprocessen-gedomineerd-door-irrationaliteit/

zei: Thom op 15/06/2011 om: 21:26u


Powered by Greymatter