Index pagina
Geschiedenis
Ook leuke sites
Zeg het anders priveWij kunnen er helaas ook niets aan doen!
 





 

 

04/04/2011: "TOTALITAIRE BEPROEVINGEN"

Total (37k image)

Dictaturen, autoritaire politieke systemen, wrede heersers. In de loop van vele eeuwen zijn ze langs gekomen, bestreden, van het voetstuk gevallen, in andere gedaanten weer verschenen. In de eerste helft van de twintigste eeuw maakt de wereld kennis met drie totalitaire regiems. Wat maakt het verschil tussen die verschillende systemen?

Klik op meer.


Het derde boek van het drieluik over de opkomst van de democratie van de Franse denker, historicus en socioloog, Marcel Gauchet, gaat over de stormloop en de beproevingen van de totalitarismen: bolsjewisme, fascisme en nazisme.

Het is een lijvig boek met zijn omvang van bijna 700 pagina’s. Het komt heel langzaam op gang. De behandeling van de totalitaire stormloop vangt pas aan op pagina 245. De voorafgaande pagina’s zijn door Gauchet besteed aan het duidelijk maken hoe een aantal zaken historisch zijn ‘voorgekookt’. Daarbij licht hij toe wat hij verstaat onder ‘wereldse religie’ (religion séculière). Het gaat om de absorptie van het religieuze door de politiek. De ‘Leider’ die zich één verklaart met het volk en tegelijk er boven hangt, zoals God wordt gezien en aanbeden…

Er volgt nog een derde deel van honderd pagina’s onder de titel ‘Herontdekte democratie’ over de situatie na 1945, maar mij ontgaat wat er met de representatieve democratie te herontdekken valt. Bovendien kon in die naoorlogse situatie in een land als Spanje een totalitair stelsel gehandhaafd blijven (tot het moment van overlijden van Franco in 1975).

De fascistische dictator Franco sloot met het Vaticaan een Concordaat (augustus 1953), waarbij het rooms-katholicisme tot staatsgodsdienst werd verklaard en de inquisitie heringevoerd werd. Voor wie belang stelt in de socio-politieke ontwikkeling van de drie genoemde totalitarismen is dus het tweede deel van het boek, dat de titel draagt ‘Totalitaire stormloop’, het meest interessant.

Wat die invloed van het geïnstitutionaliseerde rooms-katholicisme betreft meen ik dat Gauchet wat gemakkelijk aan de ontwikkeling van de rooms-katholieke kerk (het pausdom; het Vaticaan) voorbij gaat. Het is namelijk als broedplaats voor totalitarisme te behandelen.

Nu behandelt Gauchet het rooms-katholicisme vanuit de dictators Mussolini en Hitler die ieder met het Vaticaan een pact hebben gesloten. In dat verband wijst hij erop dat Mussolini het rooms-katholicisme omarmt om zo het fascistische regiem publiekelijk aanvaardbaar te maken. De politieke regiems die beiden hebben geïnstalleerd en die iemand als Franco ook na de WO II in stand hield, kunnen evenwel met gemak als kopieën worden beschreven van de historisch gegroeide institutie die het Vaticaan is. Ik verwijs hiervoor slechts naar F.A. Ridley, Fascisme down the Ages (Londen, 1991, tweede druk).

Gauchet heeft de drie totalitarismen vooral behandeld om duidelijk te maken waaruit de verschillen en overeenkomsten bestaan tussen de drie soorten politieke regiems. In de loop van het betoog moet tevens duidelijk worden wat het verschil uitmaakt tussen de politieke verschijnselen autoritarisme en totalitarisme.

Autoritaire en totalitaire systemen laten de ‘autoriteit’ (hoe je hem ook verder noemt) van boven komen (hij wordt opgelegd), tot uitdrukking gebracht door Kerken, het leger, de notabelen, de politie (geheime; bruin of zwart op straat). Verder zal men de ‘uitzonderingstoestand’ inroepen die de publieke vrijheden neutraliseert. Aldus wordt de maatschappij gereduceerd tot ‘stilte’, zoals Gauchet het noemt.

Dit laatste is het resultaat van de depolitisering van het collectieve bestaan. Daar verschijnt ook het verschil tussen beide soorten regiems. Het totalitarisme zal namelijk, integendeel, juist de massa politiseren, ideologiseren, ze lid laten worden van de Partij (het seculier-religieuze substituut voor Kerk), ten behoeve van het zich laten associëren met de uitoefening van macht.

In de historisch socio-politieke beschrijving van de gang van zaken door Gauchet in Europa in de eerste helft van de vorige eeuw, vormt het fascisme (Italië / Mussolini) het scharnierpunt tussen de autoritaire en de totalitaire ‘logica’. Tevens laat Gauchet zien waaruit het verschil bestaat tussen het (Italiaanse) fascisme en het (Duitse) nazisme: het antisemitisme. In de Duitse geschiedenis vanaf ongeveer 1870 vindt men diepe wortels ervan (zie het door Gauchet behandelde in het hoofdstuk getiteld ‘Van contra-revolutie tot nationalisme’).

Een ander verschil tussen het Italiaanse fascisme en het Duitse nazisme is, dat het eerste zich in de loop van de politieke ontwikkeling van Mussolini manifesteert, terwijl het tweede al door Hitler in zijn ‘Mein Kampf’ in gereedheid is gebracht. Gauchet beschrijft vanuit dat perspectief de gang van zaken van de legale machtsovername door beiden (de een in Italië, de ander in Duitsland) tot en met het suïcidale einde van de machtsgreep.

Kunnen we iets met de beschrijvingen en inzichten van Gauchet? Het valt te bezien. Natuurlijk is het goed om met een zekere nauwkeurigheid bepaalde termen als autoritair, totalitair, fascist en nazi te gebruiken, al is het maar om woordinflatie te voorkomen. Zelf acht ik het vooral van belang om onderliggende tendensen in politieke stellingnamen te doorzien en te plaatsen.

Zo kan het fascisme en het nazisme gedragen worden door heel verschillende groepen mensen in een samenleving. De conservatieve notabelen in Duitsland moesten niets hebben van het ‘gepeupel’. Die zelfde contrarevolutionaire conservatieven moesten ook niets hebben van ‘rechten van de mens’ en corresponderende publieke vrijheden, van democratie. Dat soort politieke verschijnselen van de Verlichting kon de mensheid slechts naar de ondergang leiden. Waarom? Omdat ze vloeken met wat God geschapen heeft en met de menselijke natuur.

Door Hitler zouden die Verlichtingselementen uit het Duitse sociale leven verbannen worden. Met onder meer de steun van de conservatieven kon Hitler uiteindelijk legaal een politieke machtspositie innemen. Vervolgens zouden zij Hitler wel ‘handtam’ maken… Het pakte allemaal anders uit.

In Nederland kennen we de conservatieven van de Edmund Burke Stichting en de – middellijke – relatie met de PVV. In de Burke Stichting leven conservatieve, contrarevolutionaire ideeën als hierboven kort verwoord (zie over de Burke Stichting op deze site het item ‘Conservatisme’: http://www.devrije.nl/archives/00003102.html ). Het historisch voorbeeld als door Gauchet uit de doeken gedaan, kan helpen om inzicht te verkrijgen in wat de heren (van dames heb ik niet vernomen) van de Burke Stichting en de leider van de PVV aan elkaar kunnen hebben.

Ook valt op dat de fascistische en nazistische totalitaire regiems kunnen opkomen in een tijd van economische crisis. Natuurlijk valt het pauperisme, dat het effect is van deze crisis, in het Duitsland van toen niet te vergelijken met de armoede in het Nederland van heden.

Het gaat evenwel om wat mensen voelen en waarvoor ze, binnen dat kader, gevoelig zijn: het vinden van een zondebok voor hun gedepriveerde toestand. In zo’n situatie wordt bijvoorbeeld ‘de’ jood ingewisseld voor ‘de’ moslim en wordt deze voor politiek misbruik vatbaar. Het zelfde speelt met nationalistische gevoelens, waarin een racistische argumentatie verscholen kan zitten: spreken over Nederlanders, is veelal spreken over ‘blanken’. Het zijn met name rechtse (VVD / CDA) en extreem rechtse (PVV) partijen die in deze politiek troebele wateren vissen.

Voor de verwerving van dit soort inzichten had het boek van Gauchet overigens de helft dunner kunnen zijn.

GAUCHET, Marcel, À l’épreuve des totalitarismes 1914-1974, deel III van L’avènement de la démocratie, Éditions Gallimard, Paris, 2010, 661 blz., prijs 24 euro.

2 Reacties


Een aanstekelijke recensie! Ik zal dat boek proberen aan te schaffen.

zei: Jan Bontje op 05/04/2011 om: 14:28u

Op de site van De AS is deze bespreking in een breder perspectief gezet. Zie:
http://tijdschriftdeas.wordpress.com/2011/04/05/de-metamorfoses-van-de-democratie/

zei: Thom op 06/04/2011 om: 09:45u


Powered by Greymatter